WAT ARMOEDE BETEKENT VOOR KINDEREN

In iedere schoolklas zitten gemiddeld twee tot drie kinderen die onder de armoedegrens leven. Wat betekent opgroeien in armoede? En hoe vergaat het deze kinderen als ze later groot zijn? Recente studies tonen aan dat de littekens zichtbaar kunnen blijven tot ver in de volwassenheid.

Is er morgen eten in huis? Kan ik wel mee op schoolreisje? Waarom hebben mijn ouders altijd ruzie over geld? Armoede onder kinderen is een hardnekkig probleem: in Nederland leven bijna 400.000 kinderen in armoede. Sommige kinderen lopen meer risico om in de armoede terecht te komen. Vooral kinderen uit bijstandsgezinnen, grotere eenoudergezinnen en/of kinderen met een niet-westerse achtergrond. Toch vormen zij niet de grootste groep, aldus het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP, 2017). Van alle arme kinderen in Nederland woont de grootste groep (27%) in een autochtoon-Nederlands tweeoudergezin met werkende ouders.

Waarom arm?

De oorzaken van armoede lopen sterk uiteen, zegt de Sociaal Economische Raad (SER, 2017). Persoonskenmerken van ouders zoals psychische problemen of een lage intelligentie, maar ook life events zoals baanverlies, echtscheiding of verhuizing/migratie spelen een rol. Ook bureaucratie en ontoegankelijke regelingen kunnen armoede in de hand werken. Diverse factoren werken op elkaar in.

Schaamte en stress

Wat betekent armoede voor kinderen? Volgens het SCP zijn kinderen uit arme gezinnen vaker ongelukkig, vooral als er in hun omgeving veel kinderen zijn die het financieel beter hebben. Ze zijn zich ervan bewust dat ze minder nieuwe kleren krijgen, minder uitstapjes maken of op vakantie gaan. Ongeveer de helft is daarom wel eens gepest. Ze hebben last van schaamte: “Ik hoop dat niemand op school ooit te weten komt dat we naar de Voedselbank gaan.” Kinderen van arme ouders nemen minder vaak deel aan sport- of hobbyclubs en hebben minder sociale contacten. Ze durven bijvoorbeeld geen vriendjes mee naar huis te nemen om te spelen, bang dat die zullen zien hoe de situatie thuis is. Ook gaan ze minder op bezoek bij vriendjes. Daarnaast hebben arme kinderen vaker last van stress. Ze maken zich bijvoorbeeld zorgen over een huisuitzetting of dat hun ouders uit elkaar gaan. Bij een deel van de kinderen leidt dit tot fysieke of psychische klachten als hoofdpijn en buikpijn (de Kinderombudsman, 2013). Ook hechtingsproblemen en kindermishandeling komen vaker voor.

Schoolprestaties en probleemgedrag

Diverse studies (zie SCP, 2017) laten zien dat armoede een negatief effect heeft op de schoolprestaties en het behaalde opleidingsniveau van kinderen. Kinderen die in armoede opgroeien, blijken op 16-jarige leeftijd een onderwijsachterstand te hebben en op 30-jarige leeftijd een lager einddiploma dan niet-arme kinderen. Ook is er een sterke samenhang tussen armoede en probleemgedrag in de tienertijd, zoals alcohol- en drugsgebruik en politiecontacten. Dit verband wordt mede verklaard door de opvoeding en instabiele relaties in het gezin.

Littekens

Kinderen die in armoede opgroeien lopen meer risico op armoede, sociale uitsluiting en gezondheidsproblemen in de volwassenheid (SCP, 2017). Chronische stress bij opgroeiende kinderen draagt eraan bij dat hun hersenverbindingen zich anders ontwikkelen. Dat concludeert de SER uit recent neuropsychologisch onderzoek. Een van de negatieve gevolgen is dat ze op latere leeftijd niet (goed) in staat zijn om doelgericht te handelen. Wie niet goed is in doelgericht handelen heeft grote moeite om zijn financiën te managen, zich op de werkvloer goed op te stellen of de eigen kinderen een stabiele opvoeding te geven.

Betere kansen

De conclusies liegen er niet om: armoede kan flinke littekens nalaten, ook op volgende generaties. Zo’n 15% van de kinderen die als kind langdurig arm was, is dat later ook. Hoe korter de armoedeperiode duurt, hoe beter de kansen. Wie voldoende steun krijgt van zijn omgeving en een goede opleiding kan volgen, heeft meer kans zich later aan armoede te ontworstelen. Dat geldt gelukkig voor 93% van de arme kinderen (NJI, 2015).

 

Tekst: Margriet Heebing
Beeld: Shutterstock