Ouders scheiden, kinderen niet

Wanneer een familie uit elkaar valt, is er altijd groot verdriet. Partners zijn gekwetst en kinderen verliezen hun veilige thuis. Minder zichtbaar is dat kinderen te maken krijgen met een groot loyaliteitsconflict. Wat is het precies en hoe ga je daar als hulpverlener mee om?

Hoewel het vanzelfsprekend lijkt dat kinderen een innerlijk loyaliteitsmechanisme hebben, is er helaas nog te weinig over bekend. Toch is het iets waar op gelet moet worden, vindt familietherapeut, docent en publicist Else-Marie van den Eerenbeemt. Ze is gespecialiseerd in familiedynamiek en dan met name in de loyaliteit tussen kinderen en ouders. “Het is een existentieel gegeven. Kinderen worden geboren met een onvoorwaardelijke loyaliteit naar beide ouders toe. Daarom brengt een scheiding onvermijdelijk een loyaliteitsconflict teweeg. Het trieste is: hoe slechter de ouder in onze ogen is, hoe loyaler het kind. En daar kan het kind niets aan doen.”

70.000 kinderen per jaar

Ieder jaar scheiden de ouders van zo’n 70.000 kinderen in Nederland. In één op de drie gevallen leidt dit tot een vechtscheiding waarbij in het ergste geval een ouder uit beeld valt. Van den Eerenbeemt: “Zodra ouders ruzie met elkaar maken, raakt het kind met zichzelf in conflict. De meeste kinderen steunen automatisch de kwetsbaarste ouder omdat ze deze willen beschermen. Maar het steunen van de een betekent tegelijkertijd ontrouw zijn aan de ander en daar ontstaat het innerlijk conflict. Dit conflict wordt nog groter wanneer een ouder het kind verbiedt om de andere ouder te zien of over hem of haar te praten. In feite is een ernstig loyaliteitsconflict kindermishandeling.” Want de gevolgen zijn groot. Op de korte termijn kunnen kleine kinderen bijvoorbeeld weer in bed gaan plassen, niet meer slapen, heel verdrietig, boos of driftig zijn en last krijgen van verlatingsangst. Jongeren kunnen zich verliezen in drugs, slecht presteren op school of zich afzonderen. Op de lange termijn laten veel jongvolwassenen bindings- en verlatingsangst zien, sommige verliezen het vertrouwen in mensen en in de liefde en anderen beginnen nooit of pas laat zelf aan kinderen.

Tegen de natuur in

“Ik denk dat jeugdhulpverleners wel bekend zijn met het loyaliteitsmechanisme, maar niet weten hoe ze zich moeten opstellen richting de kinderen”, vertelt Fenne Jurgens-Piekaar die als jeugdhulpverlener bij Altra met kinderen van gescheiden ouders werkt. En dat is ook niet makkelijk, geeft Van den Eerenbeemt toe. Maar ze heeft wel een tip: “Denk terug aan een situatie waarin iemand iets lelijks zei over je ouders. Waarschijnlijk had je direct de neiging om je ouders te verdedigen. Dit hebben kinderen van gescheiden ouders ook. Deze kinderen willen hun ouders beschermen, maar mogen dat niet. Dat gaat volledig tegen hun natuur in.” Maar hoe herken je een loyaliteitsconflict dan? “Het is belangrijk dat je met een open houding met het kind in gesprek gaat over de scheiding. Daarnaast helpt observeren hoe de kinderen interacteren met de ouders”, legt Jurgens-Piekaars uit. “Wanneer het kind bij de ene ouder heel ander gedrag laat zien dan bij de andere of als het praat slecht over een van de ouders, is dat opvallend. Dat is voor ons een signaal dat er mogelijk een loyaliteitsconflict speelt.” Van den Eerenbeemt vult aan: “Kinderen zijn geneigd om de opvoedende ouder na te praten. Hoor je een kind zeggen: ‘papa is een schoft’, vraag dan eens hoe het eigenlijk met papa gaat. Dat weten ze vaak niet en dat maakt ze verdrietig. Dan zit je in het hart van de loyaliteit.” En met goede hulp, weet Van den Eerenbeemt, kan een diepgeworteld loyaliteitsconflict worden voorkomen.

Geen partij kiezen

Daarom is het als jeugdhulpverlener belangrijk om nooit partij te kiezen voor een van de ouders, hoe slecht iemand zich in de ogen van de hulpverlener misschien ook heeft gedragen. “Kinderen oordelen niet. Beschouw die dubbele loyaliteit als een gegeven en ga van daaruit te werk”, geeft Van den Eerenbeemt mee. “Hoe kan ik een kind helpen om beide ouders te blijven zien in een veilige omgeving? Help de ouders om hiervoor ruimte te creëren voor hun kind(eren). Vraag ze bijvoorbeeld hoe de ander als ouder was, dan vergeten ze de verwijten die ze elkaar als partner maken. Als je de ouders duidelijk kunt maken dat hun gedrag echt grote schade aanricht bij hun kinderen, zijn ze vaak bereid hen toch de vrijheid te geven om van beide ouders te mogen houden. En daar draait het uiteindelijk om.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Else-Marie van den Eerenbeemt

Else-Marie van den Eerenbeemt is familietherapeut, specialist familie­verhoudingen, docent intergenerationele familie­dynamiek, publicist en onderzoeker op het gebied van de ouder-kind relatie.

 

UIT DE PRAKTIJK

Laatste redmiddel

“Het mooie van ‘Kinderen uit de Knel’ is dat het uitgaat van de kracht van de ouders en dat de kinderen centraal staan tijdens het traject. Kinderen uit de Knel is een laatste redmiddel, wij krijgen gezinnen die alle hulptrajecten zonder resultaat hebben doorlopen. Vaak wordt onze hulpverlening opgelegd door bijvoorbeeld Jeugdbescherming. In de groepstherapie gaan zes stellen onder begeleiding van een therapeut met elkaar in gesprek. We verwachten dat de ouders hun gedrag veranderen en daarbij vooral naar zichzelf kijken. Tegelijkertijd is er een groepsbijeenkomst voor de kinderen waar ze hun hart kunnen luchten en zien dat ze niet de enige zijn. We leren ze om te gaan met het gedrag van hun ouders en vertellen wat ze kunnen doen. Daarnaast betrekken wij ook het netwerk. De omgeving moet bereid zijn om anders naar de ex-partner te kijken, anders is het voor de ouders moeilijk om niet terug te vallen in oude patronen.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Flip Jan van Oenen
Gezinsrelatietherapeut Arkin

Flip Jan van Oenen werkt als arts en gezins­relatietherapeut bij Arkin. Sinds vijf jaar is hij betrokken bij het programma Kinderen uit de knel.

UIT DE PRAKTIJK

Contact herstellen

“Altra heeft verschillende bouwstenen voor kinderen waarvan de ouders in een complexe scheiding liggen, waaronder ‘Ouderschap blijft’ en ‘Samen hier’. Soms heeft een kind geen contact meer met een van de ouders en kunnen ouders vanwege bijvoorbeeld veiligheidsredenen niet met elkaar in gesprek. Binnen Opvanghuis Altra proberen we dat contact te herstellen. Hierbij kijken we expliciet naar de hechting van het kind en op welke manier het vertrouwen van het kind in de ouder kan worden hersteld. Met de ouders praten we over de scheiding. Daarnaast gaan we op een speelse manier met het kind in gesprek over de scheiding en onderzoeken we of er sprake is van een loyaliteitsconflict. We leggen kinderen altijd uit wat er is gebeurd en wat er nu gaat gebeuren. Pas als het weer vertrouwen heeft en het kind en de verzorgende ouder hiervoor open staan, plannen we een ontmoeting. Maar als de verzorgende ouder hier veel moeite mee blijft houden, doen we het niet. Dat leidt anders alleen maar tot een nog groter loyaliteitsconflict.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Fenne Jurgens-Piekaar
Jeugdhulpverlener Altra

Fenne Jurgens-Piekaar werkt sinds twee jaar als jeugdhulpverlener bij Altra. Ze heeft elf jaar ervaring binnen de jeugdhulp­verlening.

UIT DE PRAKTIJK

Gevoelens uiten

“Afhankelijk van de situatie bieden we trainingen aan voor ouders en kinderen of voor alleen de kinderen. We helpen kinderen om hun gevoelens te uiten en voor zichzelf op te komen. Als ze niks zeggen, denken ouders soms onterecht dat het goed met ze gaat. Maar kinderen vinden het soms moeilijk om hun verdriet onder woorden te brengen, dus daar helpen we ze bij. Dit doen we op een speelse manier. De groep van zes- tot achtjarigen, die we de ‘Dappere Dino’s’ noemen, wordt begeleid door een trainer en een dinosauriërhandpop. Rex, de dinosauriër, vertelt over de scheiding van zijn ouders en vraagt of de kinderen iets herkennen. Ze gaan hier helemaal in op. Op een of andere manier praten ze makkelijker met een pop dan met een trainer. Hetzelfde doen we met kinderen tussen de vier en zes jaar. Onze hulp begint altijd met een intakegesprek met de ouders. Als we merken dat er nog veel spanningen zijn, bieden we ouders een training of bemiddeling aan.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Klaartje Sluijs
familiebemiddelaar & trainer Spirit
Klaartje Sluijs werkt al elf jaar voor Spirit en is als familiebemiddelaar en trainer betrokken bij Spirit Bemiddelt. Daarvoor werkte Klaartje als ambulant hulpverlener.

Tekst: Emmi Van den Boom
Illustratie: Shutterstock