Innovatieve ideëen en inspirerende initiatieven

Zo helpen wij dakloze jongeren

Het aantal dak- en thuisloze jongeren en jongvolwassenen blijft groeien. Wat is er nodig om te voorkomen dat ze op drift raken? Wat geven ze daarbij zelf aan? Zijn de gangbare oplossingen eigenlijk wel toereikend?

Nederland telt ruim twaalfduizend daklozen in de leeftijdscategorie tot 27 jaar: dat is de trieste balans die het CBS vorig jaar opmaakte. Het topje van de ijsberg, is het vermoeden: wie al zwervend onder de radar van instanties blijft, is nog niet eens meegeteld. 

Wat de redenen voor thuis- of dakloosheid ook zijn; het risico de aansluiting met de samenleving kwijt te raken is groot. Deze jongeren kampen met een opeenstapeling van problemen waar ze, zonder hulp van buitenaf, maar nauwelijks oplossingen voor vinden. Ruim 65 procent heeft ervaring met jeugdzorg en meestal een lang hulpverleningstraject achter zich. De problematiek is vaak zo complex dat integraal maatwerk vereist is.

Zorgwekkend is de sterke toename van het aantal jonge daklozen: een verdrievoudiging ten opzichte van 2004, alle ambities en inspanningen van overheid en hulpverleningsorganisaties ten spijt. Ook de coronacrisis trekt een enorme wissel op het incasseringsvermogen van jongeren uit vooral kansarme milieus. Een stabiele leefsituatie lijkt voor hen steeds meer buiten bereik.

Politieke verantwoordelijkheid

Stichting Zwerfjongeren Nederland (SZN) maakt zich, in het jaar van de Tweede Kamerverkiezingen, als adviesorgaan extra sterk voor de positie van deze kwetsbare jonge mensen die, zoals directeur Hella Masuger stelt, vrijwel geen ruimte tot manoeuvreren krijgen. Het appèl op de verantwoordelijkheid van alle politieke partijen is ondubbelzinnig: verschaf 18- tot 21-jarigen zonder ouders om financieel op terug te vallen voldoende inkomen, investeer in betaalbare jongerenhuisvesting, creëer voor jeugdhulp een geleidelijke overgang van 18- naar 18+ en schaf de kostendelersnorm af voor jongeren tot 27 jaar, zodat ze langer bij ouders of verzorgers kunnen wonen.

Een oerwoud van regelingen waarin jongeren de weg kwijtraken: het is een beeld dat Hella Masuger herkent. “Het door de overheid opgezette systeem van toeslagen is voor jongeren enorm ingewikkeld. Bovendien heeft het voor hen direct nadelige gevolgen als regels niet ruimhartig worden uitgelegd en toegepast. Voorbeeld is de ouder­lijke onderhoudsplicht voor 18- tot 21-jarigen. Die komt in kwetsbare gezinnen vaak niet uit de verf. Jongeren van wie de ouders buiten beeld zijn en die daarom afhankelijk zijn van de gemeente, ontvangen nu een veel te krap budget, met vorming van schulden als risico. SZN pleit voor een verhoging van de jongerennorm van de bijstand voor 18- tot 21-jarigen, van 256 naar 1.050 euro. Ook zeggen we: maak het voor gemeenten mogelijk collectieve uitzonderingen te maken voor jongeren waarvan bekend is dat ze extra risico lopen op dak- en thuisloosheid.”

Ondertussen is SZN, samen met ‘social designer’ Manon van Hoeckel, in 2020 gestart met het Bouwdepot, een pilot waarin voormalig thuisloze jongeren een jaar lang een vast maandelijks inkomen krijgen om aan hun toekomst te bouwen. Masuger is stellig: “Als je het jongeren gunt te léven in plaats van te overleven, moet je buiten bestaande kaders durven denken.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Hella Masuger
Directeur/programma-ma­na­­ger Stichting Zwerf­jongeren Nederland

Masuger zet zich al ruim 15 jaar in voor Stichting Zwerfjongeren Nederland.

Terug naar eigenwaarde

Zo helpen wij dakloze jongeren:

Een woonconcept dat rust biedt en ruimte voor ontwikkeling

“Garage2020 richt zich op innovatieve vormen van jeugdhulp, met oog voor technologische mogelijkheden. Daarbij staat de aansluiting bij de belevingswereld van kinderen en jongeren centraal. Het transdisciplinaire karakter van ons team levert verschillende perspectieven op, wat helpt bij het herformuleren van problemen en het zoeken naar andere oplossingen. We stelden onszelf, toen het Actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren van het Ministerie van VWS verscheen, de onderzoeksvraag: hoe ontwerp je een lokaal woonconcept dat jongeren ondersteunt in hun ontwikkeling en uitgaat van hun behoefte aan zowel autonomie als begeleiding? En dat ook nog schaalbaar is naar locaties waar dan ook in Nederland? Met steun van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, zijn we in de zomer van 2020 gestart met een ontwerpteam waarin dakloze jongeren participeren en co-creëren. Ons onderzoek heet Terug naar Eigenwaarde en zit in de afrondende fase.

In Amsterdam, Rotterdam en Leiden maakten we een inventarisatie van de ‘journeys’ van dakloze jongeren. Wie komen ze tegen? Waar lopen ze tegenaan? Groepssessies leverden veel noodzakelijke inzichten op. Want wanneer voelt iets veilig of als thuis? Zo gaven jongeren aan dat een intieme inrichting van een ontvangsthal essentieel is voor dat thuisgevoel. Bij iets wat met aandacht is vormgegeven, hebben ze positieve associaties. Ze linken dat aan vooruitgang. Rode draad door alle levensverhalen is het niet gewend zijn keuzes te maken, het moeten voldoen aan hoge verwachtingen en het geen fouten mogen maken. Als je door een samenleving als ‘probleemjongere’ wordt weg­gezet, doet dat iets met je zelfvertrouwen. Met ons woonconcept willen we jongeren daarom niet alleen rust bieden, maar ook ruimte voor ontwikkeling en daarmee het perspectief dat hun situatie beter wordt, met elke stap die ze zetten.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Donna Stam
Garage2020

Stam studeerde aan de TU Delft en behaalde een master in Design for Interaction. Ze is sinds 2020 als social designer verbonden aan Garage2020, op diverse locaties.

De Klif

Zo helpen wij dakloze jongeren:

Een veilig leef­klimaat en op zelfstandigheid gerichte trainin­gen

“De coronacrisis heeft ons min of meer gedwongen om sneller en innovatiever te werken. We konden immers niet achterover gaan leunen en afwachten, de hulp móest doorgaan. Tijdens de eerste lockdown hebben we daarom ingezet op blended care, een combinatie van face-to-face en online hulpverlening. Denk aan speciale wandelconsulten, gecombineerd met vervolg­afspraken via beeldbellen, onlinebehandelingen en coaching met chat. Ook hebben medewerkers filmpjes voor ouders gemaakt, bijvoorbeeld over emoties bij kinderen en over spelontwikkeling. Heel leuk om te zien dat er ook in crisistijd mooie nieuwe dingen kunnen ontstaan! Ook de trainingen van de medewerkers werden in een blended vorm gegoten. Zo werd er gebruik gemaakt van zowel e-learn­modules als onlinebijeenkomsten met interactie, met daarnaast ook nog real life samenkomsten.

Blended care is een kwestie van uitzoeken wat werkt. Zo hebben we bijvoorbeeld EMDR-therapie online gegeven. Vaak lukte dat vrij goed, maar bij sommige peuters was dat minder succesvol. Die liepen geregeld weg bij het zien van een scherm. Dan is het een kwestie van bijsturen. En dat geldt voor mede­werkers net zo goed. Over het algemeen zijn zij te spreken over de informatie en filmpjes die nu op ons intranet staan. Ook worden er voordelen gezien in het gebruik van beeldbellen. Maar niet iedereen gaat even makkelijk mee in een verandering. En ook: anders is niet altijd beter. Daarom is het essentieel om goed met elkaar te blijven kijken naar wat er nodig is voor de juiste hulp. Wat ouders willen, wat goed is voor de kinderen en gezinnen en wat past bij hulpverleners. Daarvoor is verbinding nodig; met elkaar blijven overleggen en afstemmen. Maar ook intervisie en evaluatie. In crisistijd zijn we geneigd om vol in de doe-modus te schieten. Maar reflectie is net zo belangrijk. Net als dat het essentieel is om trots te zijn op wat wél goed gaat. Want we hebben wel degelijk gezinnen kunnen helpen het laatste jaar. Het is dan ook belangrijk dat je je successen viert. Juist nu.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Kim van Doorn
Leger de Heils

Van Doorn studeerde Maatschappelijk Werk en Dienstverlening. Ze is sinds 2019 jeugdwerker bij De Klif van het Leger des Heils in Amsterdam-Zuidoost. Hier worden dak- en thuisloze jongeren van 18-23 jaar met LVB opgevangen.

Het Plan van de jongere

Zo helpen wij dakloze jongeren:

Eigen regie met passende ondersteuning

“Alles valt of staat voor jongeren die onze hulp nodig hebben met een nauwkeurige screening. Bij het vaststellen van de juiste indicatie zijn meerdere partijen betrokken, die niet altijd hetzelfde beeld hebben. Zo kunnen jongeren kunnen de indruk wekken zelfredzamer te zijn dan ze echt zijn, vooral als ze al eens slecht zijn opgevangen en ‘hulpmoe’ zijn. Als je als hulpverlener dat signaal niet oppikt, onthoud je deze jongeren adequate ondersteuning. Ze staan dan echt in de kou, want intussen kampen ze wel met psychische problemen, is er vaak sprake van verslavingen en stapelt de financiële misère zich op. Op eigen kracht komen ze daar nooit uit. Daarom is die bundeling van expertises en de communicatie daarover tussen hulpverleningsinstanties zo ontzettend belangrijk. Met een verkeerde indicatie raken kwetsbare jongeren op drift.

Het Plan van de jongere, waarmee wij werken, voorziet in de behoefte van jongeren regie te krijgen over hun eigen leven, ook als dat nog een worsteling is. We vragen hen vast te leggen wat en wie ze nodig hebben om hun leven weer op de rit te krijgen, en hangen daar een tijdlijn met concrete doelstellingen aan. Als begeleider organiseer je passende ondersteuning, gericht op dat toekomstperspectief. Daar is het Kr8-team bij betrokken (bestaand uit hulpverleners van perMens, HVO-Querido, Levvel, Combiwel/Kamers met Kansen en ROC van Amsterdam/3H, red.). Het Kr8-team wordt ondersteund door onder meer experts en ervaringsdeskundigen. Je doet als team wat nodig is, maar de jongere behoudt de regie over z’n plan. Dat betekent dat je als begeleider soms op je handen moet zitten.

Ik zie in de praktijk mooie inzichten ontstaan door ervarend leren. Met de groei van het zelfvertrouwen, neemt voor jongeren ook de kans op een zelfstandige leefsituatie toe. Cruciaal is, waar mogelijk en gewenst, ze te blijven volgen, ook over de grenzen van je eigen organisatie heen. Zo zet je dat wat al is opgebouwd voort en voorkom je stagnatie.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Cynthia Hoekstra
perMens

Hoekstra volgde de opleiding Sociaal Pedagogisch Werk en was kindercoach en speltherapeut. Ze is ambulant begeleider bij perMens (voorheen Stichting Volksbond Streetcornerwork) en betrokken bij Maatschappelijke Opvang Atlantisplein, Amsterdam.

Onder de pannen

Zo helpen wij dakloze jongeren:

Tijdelijke onderhuur en bemiddeling tussen huurder en verhuurder

Onder de Pannen is een project waarmee mensen die een slaapkamer ‘over’ hebben, deze legaal kunnen verhuren aan een stadsgenoot die dringend op zoek is naar woonruimte. Onderhuur dus, waarbij de verhuurder niet wordt gekort op uitkering of toeslagen. Zo gaan beide partijen erop vooruit. Vanuit dit project startte in 2021 een pilot voor Amsterdamse jongvolwassenen tussen 18 en 27 jaar, die vanwege problemen echt niet meer bij hun ouders of tweedegraads familielid kunnen wonen. Zij kunnen na bemiddeling door de Regenbooggroep intrekken bij een stadgenoot die zich als verhuurder heeft aangemeld.

“Je zou Onder de Pannen een zakelijk project in de sociale sector kunnen noemen. Wie economisch dakloos is geraakt, maar wel in hoge mate zelfredzaam is, kan zich bij ons inschrijven voor betaalbare tijdelijke woonruimte. Je trekt in bij een stadgenoot die zich als verhuurder heeft aangemeld. Dat kan ook een uitkeringsgerechtigde zijn die een corporatiewoning heeft. Het gaat dus om legale onderhuur, die we mogelijk maken door nauw samen te werken met de gemeentelijke Dienst Werk en Inkomen en de woningbouwcorporaties. We hebben daarin, sinds onze start in 2014, veel tijd geïnvesteerd. Verder zijn we goed op de hoogte van regle­menten rondom toeslagen zoals de Belastingdienst die hanteert. Door transparant te opereren en alles contractueel goed vast te leggen, voorkom je problemen voor zowel verhuurders als huurders. We verstrekken een contract voor maximaal een jaar minus een dag, zodat onderhuurders geen woonrecht opbouwen. Maar die kunnen zich wél direct officieel inschrijven op het adres en binnen dat woonjaar werken aan duurzame oplossingen.

Onze kracht is het verzorgen van al het regelwerk en de creatie van een win-winsituatie voor alle deelnemers. Onder de Pannen verhelpt woningnood, brengt financieel verlichting door mogelijke huurachterstanden te vereffenen, maar er is zeker ook een sociale component: we brengen mensen samen die elkaar wellicht nooit ontmoet zouden hebben. Verhuurders ontpoppen zich tot coach, huurders maken met hun gezelschap een einde aan eenzaamheid en soms ontstaan vriendschappen voor het leven. Door wensen en eisen zorgvuldig te inventariseren en nauwgezet profielen op te stellen, is de kans groot dat verhuurder en huurder daadwerkelijk matchen.

Onder de Pannen heeft een flinke groei doorgemaakt. Ons werkgebied is nu Amstelland, Haarlem en omgeving en Zaanstad, terwijl we werken aan een franchisemodel dat landelijk kan worden uitgevoerd. Hielpen we in ons oprichtingsjaar nog vijf economisch daklozen aan een tijdelijke plek, nu zijn het er zeventig tot tachtig op jaarbasis.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Juul Gemmeke
Regenboog Groep

Gemmeke volgde trainingen op het gebied van Maatschappelijk Werk en HR en deed werkervaring op bij Ad Hoc Beheer, een commercieel vastgoedbeheerder. Sinds 2016 is ze projectmanager van Onder de Pannen, onderdeel van de Regenboog Groep in Amsterdam. 

Fasehuis Transit

Zo helpen wij dakloze jongeren:

Tot rust komen, zelfstandigheid trainen en naar de toekomst kijken

“Jongeren die zich bij Fasehuis Transit melden zijn, door hun psycho­sociale problemen, vaak aan het eind van hun Latijn. De eerste zes weken mogen ze bijkomen, terwijl wij door observatie de problemen in kaart brengen en de mogelijkheden voor herstel op een rij zetten. Een vrijwillige IQ-test is daar onderdeel van. Het is de kunst een jongere zo te motiveren, dat die het persoonlijk belang ervan inziet. Soms volgt een doorverwijzing voor noodzakelijke ondersteuning die wij zelf niet kunnen bieden. Daartoe werken we in onze regio nauw samen met de Gemeente Zaanstad en met instellingen die specialistische hulp verlenen, zoals Leviaan en Odion. Blijft een jongere bij ons, dan werken we in drie fases aan de overgang naar een zelfstandige leefsituatie. Gemiddeld duurt dit twee jaar.

Waar fase 1 zich richt op tot rust komen en inventarisatie, richt fase 2 zich op het trainen van vaardigheden die een zelfstandig leven mogelijk maken. Ervarend leren staat daarbij voorop, met aandacht voor alle leefgebieden. Wie geen dagbesteding heeft, krijgt huishoudelijke taken. Sociale interactie is belangrijk en daarom maken we voldoende ruimte voor activiteiten die aansluiten bij het ‘normale’ leven: samen sporten, een verjaardag vieren of een filmpje pakken.

Uitstroommogelijkheden bekijken we in fase 3. Het Leger des Heils beschikt, door samenwerking met woningcorporaties, over woningen waarvoor de ‘omklapconstructie’ geldt. Als een jongere aantoont zelfstandig te kunnen wonen, komt het huurcontract uiteindelijk op zijn of haar naam te staan. Maar ook dan blijft Transit als vangnet op de achtergrond. Jongeren geven vaak aan daar behoefte aan te hebben. Wie wil, kan altijd langskomen in het Fasehuis voor wat gezelligheid of om mee te eten. We laten niemand zomaar los.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Annemieke van der Wal
Leger des Heils

Van der Wal studeerde Pedagogiek aan Hogeschool Inholland en deed werkervaring op bij het RIAGG en Mentrum. Ze is afdelingsmanager van Fasehuis Transit Zaandam, een kleinschalige woonvoorziening van het Leger des Heils in Koog Zaandijk.

Jongerenloket Zaanstreek

Zo helpen wij dakloze jongeren:

Tien extra opvangplekken en een laagdrempelige vraagbaak

“Gebaseerd op onze cijfers zagen wij in de afgelopen jaren geen significante stijging van het aantal dak- en thuisloze jongeren. Maar onder de radar gebeurt van alles. Nieuw is dat jongeren in dug-outs op voetbalvelden, in garageboxen of in auto’s slapen. Dat is schrijnend. Als gemeente wil je dicht bij je inwoners staan, zeker bij jongeren die de aansluiting met de samenleving dreigen te verliezen. De gemeente Zaanstad volgt de lijnen die in 2019 in het Actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren door staatssecretaris Blokhuis zijn uitgezet, en voert een daarop gebaseerd proactief beleid. Bij een ondersteuningsvraag proberen we in een zo vroeg mogelijk stadium een beeld van de problematiek te krijgen, zeker als sprake is van complexe casuïstiek. Dat kan een puzzel zijn waarvoor je de tijd moet nemen en waarbij wijkteams een belangrijke rol vervullen. Binnenkort hebben we tien extra opvangplekken, juist ook voor jongeren met zwaardere problemen vanwege al langer durende dak- of thuisloosheid.

We bekijken altijd of personen uit de omgeving van de jongere als mentor kunnen worden ingebracht. Soms kun je zo een uithuisplaatsing voorkomen. We monitoren de instroom van jongeren die opvang en begeleiding nodig hebben sowieso beter dan voorheen. Met de juiste indicatie, doorverwijzing en bemiddeling kun je die opvang efficiënter organiseren en doeltreffender maken, zeker als je daar een volgsysteem aan koppelt. Dit alles bij elkaar leidt voor jongeren eerder en vooral duurzamer tot zelfstandigheid en dat heeft een positief effect op de uitstroom. Ook daar zijn we beter op gaan letten.

We werken continu aan onze toegankelijkheid. Het Jongerenloket Zaanstreek is laagdrempelig en fungeert als vraagbaak voor jongeren en ook voor hun begeleiders. Het biedt ondersteuning bij zowel het behalen van een startkwalificatie als het vinden van een plek op de arbeidsmarkt. De kracht van de jongere zelf staat daarbij altijd centraal.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?

Bart Rijke
Gemeente Zaanstad

Rijke is beleidsadviseur jongerenparticipatie, jeugdhulp, LHBTI+ en jongvolwassen dak- en thuislozen.

Verder lezen?

www.16-27.nl biedt een toolkit voor de integrale ondersteuning van jongeren op weg naar zelfstandigheid.

– ‘Buitengesloten’ is het uitgebreide onderzoek van Argos naar de situatie van dakloze jongeren. Waarom is het zo moeilijk exacte cijfers boven tafel te krijgen? www.vpro.nl/argos