EXPERIMENTEREN MET VIRTUAL REALITY IN DE JEUGDHULP

Alsof je er echt inzit

 

Je loopt op straat met je vrienden. Plotseling is er ruzie. Iemand ligt op de grond en krijgt klappen. Wat doe je? Een aantal jeugdhulporganisaties experimenteert met de inzet van virtual reality als behandelingsmethode. “Via VR lijk je even écht in de situatie te zijn die je ziet, dus daar kun je allerlei toepassingen voor bedenken.”

Virtual reality kennen we vooral uit de game-wereld: met een grote bril op je neus zit je midden in een oorlogssituatie of scheer je door de melkweg. Maar de bijna levensechte films kunnen ook anders worden ingezet. De landmacht bereidt militairen ermee voor op missies naar Afgha-nistan en artsen kunnen via virtual reality ingewikkelde operaties oefenen. Sinds kort experimenteren ook enkele jeugdhulpverleners met VR. De Rading in Utrecht ontwikkelde het programma Meidenhulp: een project voor meisjes die te maken hebben gehad met misbruik, seksueel geweld of mensenhandel. Ook
andere zorgaanbieders, zoals Altra en De Koppeling, maken gebruik van virtual reality om jongeren voor te bereiden op toekomstige situaties. Evelyn Vischedijk van Garage2020 is enthousiast over de mogelijkheden, maar maakt ook een paar kanttekeningen: is het verantwoord om jongeren in een stressvolle situatie te plaatsen? Kunnen ze fantasie en werkelijkheid goed van elkaar scheiden? “Het is belangrijk om dat goed te onderzoeken, maar desondanks zie ik zeker kansen voor virtual reality in de jeugdzorg.” Het voordeel van virtual reality is dat de jongeren, en soms ook de ouders, bijna levensecht in de voor hen lastige situatie belanden en direct moeten reageren. Het helpt ze zich in te leven in de ander en hun eigen reactie te analyseren. Behan-de-lingen lijken hiermee korter te kunnen worden.

UIT DE PRAKTIJK


VR kan op termijn behandelingen korter maken

“Het idee om virtual reality in te zetten in de jeugdzorg ontstond bij ons in 2016 na een bezoek aan Defensie. Soldaten werden met behulp van VR voorbereid op de situatie in Afghanistan. In de jeugdzorg kan dat ook: jongeren voorbereiden op situaties die in de toekomst kunnen gebeuren. We zijn begonnen met een project in de gesloten jeugdzorg van De Koppeling. De jongeren zijn daar buiten hun eigen omgeving en worden voorbereid op hun terugkeer. VR biedt de gelegenheid om die eigen omgeving binnen De Koppeling te brengen en de jongeren te leren hoe ze moeten omgaan met wat ze daar tegenkomen. Met de bril op belanden ze bijvoorbeeld in een vechtpartij op straat. Ze leren hoe ze kunnen omgaan met groepsdruk en ontwikkelen empathie voor een ander. Ze zitten meteen midden in de situatie en moeten reageren. Virtual reality heeft daardoor wat mij betreft echt meerwaarde ten opzichte van een andere behandeling. Het sluit beter aan op de belevingswereld van jongeren en is heel direct. Nu is de VR-therapie nog iets voor erbij, maar ik denk dat het op termijn behandelingen kan vervangen of een stuk korter kan maken. De jongeren die aan de pilot hebben meegewerkt, zijn er enthousiast over. De behandeling vindt niet in een groep plaats, maar biedt een veilige afgesloten omgeving. De therapeut krijgt daarmee ook een andere rol en we zien dat de jongeren zich meer overgeven.
Ik zie absoluut kansen voor virtual reality in jeugdzorg. Via Vrendle, een soort Spotify voor de zorg, kun je VR-films huren over uiteenlopende onderwerpen. En doordat 360°-camera’s en VR-brillen goedkoper en toegankelijker worden, kunnen we ook zelf films te maken. Bijvoorbeeld voor een jongere die naar een pleeggezin gaat, kunnen we vast in dat gezin een filmpje maken als voorbereiding daarop. Via virtual reality ben je even echt in die situatie, dus daar kun je allerlei toepassingen voor bedenken.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Evelyn Visschedijk
digitaal strandjutter

Visschedijk werkt twintig jaar in de jeugdzorg, grotendeels bij Spirit en daarnaast als digitale strandjutter bij innovatiewerkplaats Garage2020.

UIT DE PRAKTIJK


Vanuit de film paralellen trekken naar de thuissituatie

“Toen we voor het eerst onze gedachten lieten gaan over het inzetten van virtual reality bij jongeren die langdurig niet naar school gingen, was het idee om een schoolfilm te ontwikkelen: beelden van een school, langs de kantine lopen en de klas ingaan. Toen de financiering uiteindelijk rond was en we inmiddels meer ervaring hadden in het werken met thuiszitters, wilden we ons niet langer richten op de schoolsituatie, maar op de impasse die bij de gezinnen thuis is ontstaan: ouders die van alles hebben geprobeerd, jongeren die niet meer weten wat te doen en als gevolg daarvan oplopende spanningen tussen de gezinsleden. Ons doel is om met de film ouders en kinderen te laten reflecteren op hun eigen gedrag en zich makkelijker te verplaatsen in elkaars positie. We denken – door niet alleen te praten, maar te beleven met een 3D-bril – gezinnen sneller te kunnen helpen.
Een aantal ouders en jongeren hebben meegedacht over het script en feedback gegeven op de door acteurs gespeelde scenes. Het bleek dat de situatie erg herkenbaar was en ze zagen ook reacties van familieleden en instanties terug in de scenes. Tot nu toe hoor ik van ouders dat ze blij zijn dat er begrip is voor hun complexe situatie en voor de machteloosheid die ze voelen. De film geeft hier een goed beeld van.
We werken bij de gezinnen thuis, dus daar gaan we in gesprek over de film en wat die aan onderliggende emoties, angsten en gedachten oproept. We hebben een triggerfilm en een good practice-film gemaakt. De triggerfilm laat de impasse zien waar het gezin inzit. Vanuit het gesprek over de film, kunnen we parallellen trekken naar de eigen gezinssituatie. De good practice film gaat over de werkzame factoren: wat helpt. Welke film wanneer kan worden ingezet, hopen we in de pilot uit te vinden. Het gaat erom dat ouders en jongeren leren hoe ze zelf hun gedrag kunnen aanpassen en hoe ze een nieuwe balans kunnen vinden.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Elske de Kanter
projectleider

De Kanter werkt sinds negen jaar bij Altra Jeugdzorg. Ze heeft altijd gewerkt op het snijvlak van zorg en onderwijs, bij jongeren en gezinnen met complexe problemen. Sinds drie jaar is ze betrokken als projectleider en gedragswetenschapper van Team Thuiszitters.

UIT DE PRAKTIJK


Het gaat om non-verbale communicatie

“Wanneer wij programma’s ontwikkelen voor een sociaal project, is de eerste vraag: biedt virtual reality hier een meerwaarde? Zo ja, welke vraag kunnen we ermee oplossen? Voor het project Echtscheidingen van Altra hebben we een film gemaakt over de overdracht van het kind van de ene ouder op de ander. Daarbij ontstaan vaak welles-nietessituaties, terwijl de werkelijke problematiek moeilijk bespreekbaar is. Met behulp van een VR-film kun je nuances aanbrengen: hoe voelt deze situatie voor de ander en in dit geval voor het kind? Het gaat vaak niet om wat er wordt gezegd, maar om de non-verbale communicatie. De methodiek is erop gericht om de blokkades bij jezelf te ontdekken en daarmee om te leren gaan. We gebruiken de ervaring van de hulpverleners bij het maken van de VR-film en coachen ze daarna om ermee te werken.
De film is vooral bedoeld voor de ouders, gemaakt vanuit het perspectief van het kind. Je ziet een situatie waarbij de vader het kind komt ophalen en hoe de moeder daarop reageert. Het blijft heel subtiel, maar het zijn wel gedragingen die impact hebben op het kind. Het mooie van deze manier van werken is dat je niet veel hoeft uit te leggen. Je kunt het laten gebeuren en inspelen op de reacties. De VR-methodiek wordt gecombineerd met de zorg die er al is. Ook de echte overdracht van het kind vindt onder begeleiding van de hulpverlener plaats.
We hebben de eerste pilot achter de rug en de ervaringen zijn positief. De VR-
methode heeft duidelijk een meerwaarde. Het laat je de situatie beleven vanuit een ander perspectief, terwijl je er zelf in zit. Daardoor moet je wel eerlijk zijn en reageer je niet alleen op anderen, maar is er ook zelfreflectie. Daar kun je gelijk mee aan de slag.”

WIE IS ER HIER AAN HET WOORD?


Esther Simao
oprichter en conceptontwikkelaar

Simao richtte Social VR op in 2015. Social VR maakt films en programma’s waarmee gebruikers tot nieuw inzicht en handelen komen, bijvoorbeeld voor ouderen die zelf niet meer op pad kunnen, voor gezinnen met langdurig thuiszitters en voor de training en coaching van professionals.

MEER WETEN?
Garage2020 werkt aan innovatie in de jeugdzorg en onderzoekt de mogelijkheden van de inzet van virtual reality: garage2020.nl/interpretatie/hoe-kan-virtual-reality-jongeren-helpen. Een van de projecten is Street Temptations: garage2020.nl/street-temptations-ronde-3

Altra heeft momenteel twee VR-pro-jecten: altra.nl/vr/vr-bij-scheidingen en altra.nl/vr/vr-bij-thuiszitters.

Vrendle biedt de mogelijkheid om verschillende VR-films voor behandeling, training en ontspanning in abonnementsvorm te lenen: vrendle.nl

Social VR maakt VR-films en geeft trainingen voor onder meer zorg en onderwijs: socialvr.nl


Tekst: Liesbet Mallekoote